COCIEIRO, -A

A cocieira quere casar

As crencias y supersticióis populares, al espresarse verbalmente, entran tamén a formar parte del léxico dunha lingua y deben ser descritas se queremos ter un dominio pragmático dela. Sin chegar a ser locucióis, frases feitas ou ditames, poden constituir frases proverbiales, enunciados máis ou menos fixos, próximos ás paremias, que caracterizan a unha variedá lingüística frente a outras emparentadas.

Unha destas crencias populares ten que ver coa comida salada. Condo un alimento ten esceso de sal, tradicionalmente botáseye a culpa a qu'acocieira ta devecendo por atopar casorio. Curiosamente, esta crencia nun é esclusivamente de noso, senón que, con algunhas variacióis, aparece noutras linguas y culturas, ás veces lonxe da nosa terra; peró, mentres qu'a mayor parte das linguas falan simplemente del namoramento del cocieiro ou cocieira, el galego-asturiano fai unha mención esplícita á voluntá de casar. 

Poden darse varias esplicacióis a esta crencia, dende remontarnos al antigüedá condo el sal era considerado un afrodisíaco hasta pensar qu'os namoraos tein alterao el gusto y necesitan botar muito sal pra percibirye el sabor á comida, anque lo máis estendido é pensar que tán distraídos y nun se decatan de lo que fain. Por eso salan varias veces á comida, porque nun tán pensando en lo que celebran. 

Os alemáis, por exemplo, tein un ditame sobre el asunto: «Ist die Suppe versalzen, ist der Koch verliebt» (= 'Sopa salada de máis, cocieiro namorao'). Tamén os rusos comparten esta crencia y, condo alguén proba a comida y la topa salada, pergúntanye al cocieiro:

• Ты влюбился?» (pronunciación aprosimada: Ty vliubílsia? (= Namoráchete? — si es home "Tas namorao?") ou
• «Ты влюбилась?» (pronunciación ¿Ty vliubílas'? (= Namoráchete? — si es muyer. "Tas namorada?").

  Tamén esiste el ditame: Пересолила — значит, влюбилась» (Peresolila — znachit, vlyubilas = "Se lo salache de máis, é que te namorache). Os folcloristas rusos esprícanlo por qu'antano el sal era produto de luxo y a cocieira namorada pecaba de xenerosidá: era arrogante al másimo y agasayaba al sou pretendente con abundancia de sal na xanta. 

Nalgunhas linguas toma a forma de ditame formado por frases que cain en copra. É el caso del español:

                                    Comida salada  / cocinera enamorada

Tamén en alemán pode formularse de xeito rimado:

                                  Wenn das Essen salzig ist  / bist du verliebt

 

                                  "Se a comida ta salada, tas namorada"

Nel caso del galego-asturiano, a rima pode darse entre a palabra "sal" y el verbo "casar". Condo alguén se queixa da comida, pode contestarse coa fórmula descrita:

                                -- ¡Esto ten muito sal!

                                -- É qu'a cocieira quer casar.

                               --Botácheye muito sal!

                               --Será que quero casar...

                               

                    

NAIDE

                                                         

Anque este blog se dedica prinicipalmente al vocabulario, en ocasióis debemos recoyer tamén información gramatical qu'axude a entender cómo s'usan as nosas palabras en contestos reales, sobre todo nos casos unde a construción sintáctica difire da propia del casteyano. É el caso del pronome indefinido naide ('ningunha persona') que, con frecuencia, se construye cua preposición a condo funciona como complemento del verbo haber:

                          Nun hai a naide.

El pronome indefinido naide leva preposición sempre que funciona como complemento directo da oración:

                 Nun vexo a naide

                 Nun topamos a naide.

                 Nun conocéu a naide.

En cambio, nun leva preposición condo funciona como suxeto da oración:

               Nun vai vir naide.

                Inda nun chegóu naide.

                Eso nun lo quere naide.

En galego-asturiano el verbo haber nun é escepción a esta regla. É un verbo impersonal (nun leva suxeto) y constrúyese sempre con complemento directo, que, condo é de persona, leva a preposición a, a diferencia da construción casteyana con nadie que nun leva preposición: no hay nadie.

            Ui, pos pa qué me fixiche vir se nun hai a naide?

            Nunca houbo a naide os domingos.

COCHA

 

  

  A palabra cocha (sustantivo que designa a fema del cocho) significa coloquialmente sorte estraordinaria. Utilízase en esclamacióis condo se considera que lo qu'alguén conseguíu foi por casualidá, sin merecelo realmente.

      --¡GANAMOS!

      --Anda, cala, ¡vaya cocha que tuvestes...!

      --Regaloume outra bici el meu padrín.

      --Qué cocha.. ¡Quén me dera!

É equivalente al casteyano potra. A orixe debe de tar na importancia que tía nel pasao ter unha cocha parideira na casa, pos era garantía de sustento y riqueza pra unha familia. É curioso qu'esta espresión ten el sou equivalente noutras linguas, como el alemán schwein haben (literalmente 'ter cocho'), que ten esactamente el mesmo uso qu'a nosa. 

        

CRISE / CRIS

 

    Agora que faltan poucas horas pral tan esperado "eclipse" total, é un bon momento pra nembráremos qu'a palabra de noso é crise ou cris.

  Tamén temos el verbo crisar, qu'entre outras cousas, significa 'quedar temporalmente cego pol efecto dunha luz forte'. Tamén significa quedar afatao por unha sorpresa. 

[Estas palabras xa tán recoyidas nos vocabularios publicaos, como en el Vocabulario de Mántaras de Suárez Fernández ou nel Diccionario del Galego de Asturias de Varela Aenlle. Como excepción, amecémoslas á Salvadeira pol interese qu'este fenómeno astronómico provoca na xente.]

ONZA (DE BON SANGRE)

 

A palabra onza, que designa unha medida de peso del noso sistema tradicional y equivalía máis ou menos a 28 gramos (1/16 libras), forma parte del espresión

                    tomar unha onza de bon sangre

que s'utiliza pra referirse al feito de tar disfrutando sin fer nada productivo. Fai referencia a un tempo de descanso entre os trabayos del día que sirve pra repoñer forzas y ter máis enerxía. 

Ex.: 

--A nía, qué tas fendo ei sentada?

--Xa ves..., tou tomando unha onza de bon sangre.

TRATO

 

s.m. Mercancía, xénero col que se comercia. 

Exs.:  (Nel mercao)

         --Ah, nía. Dame dous repolos.

         --Espera, muyer... Nun ves qu'inda nun coloquén todo el trato?  //

          --Parade, nenos, sacádevos d'ei. Xa vos dixen que nun me pasásedes por riba del trato.

LEGRUME

 

s.m. Licor, xarabe, líquido pra beber. 

 Ex.: Bótame un pouco dese legrume.

NOTA ETIMOLÓXICA

Anque podería pensarse qu'a raíz desta palabra é a mesma qu'a da propia palabra licor (latín LIQUOR: 'licor', 'augua', 'caldo','zume' / verbo LIQUOR 'destilar', 'volverse líquido'), con adición del sufixo -ume, parécenos máis probable que seña unha deformación del sustantivo negrume ('sustancia de color escura'). El punto d'articulación das consonantes N/L é el mesmo y non son raros os fenómenos de sustitución dunha por outra en procesos de disimilación de nasales (ANIMA>alma). A favor d'esta hipótesi temos a esistencia en galego da palabra legrumante (<NIGROMANTE) pra designar a un bruxo, unha persona que practica a maxia. Tamén s'utiliza en galego legrumante (coas súas variantes negrumante, megrumante y degrumante) como sinónimo de "farsante" y pra designar un ser mitolóxico asociado ás tormentas (como el noso nubreiro). A orixe da palabra legrume podería tar, por tanto, na color escura de certos licores y xarabes. Ademáis, contén certo matiz despectivo, de líquido pouco apetecible de beber, como sucede col sustantivo beberaxe. 

 

ALBERXAR(se)

 

v. pron. 1. Aloxarse, hospedarse, pasar a noite a cuberto esperando el ameicer. 2. Abeirarse, resguardarse das inclemencias del tempo.

Exs.: 

       Xa ta mui escuro pra seguir. Vai ser miyor que busquemos únde alberxarnos pra pasar a noite.

       Corre, ven alberxarte, que ta chovendo a doiro!

        

Anque a someñanza col casteyano "albergar" poda levarnos a pensar que tein a mesma orixe y qu'a primeira acepción sería a de "abeirarse, guardarse" y d'ei se derivaría el outra ('aloxarse', 'hospedarse'), resulta qu'a coincidencia fonética é casual. Mentres qu'albergue, albergar vein dunha raíz xermánica bargain ('conservar', 'guardar', 'protexer', el noso alberxar ten que ver col latín ALBOR, ALBORIS (a claridá, a luz, el ameicer) derivado de ALBUS ('blanco'), de xeito que se formóu un verbo alborexar (*alboridiare) qu'alternóu con alberexar y, finalmente, sincopóu en alberxar:

         ALBOREXAR  > ALBEREXAR > ALBERXAR

qu'en principio significaría 'ameicer' y despós esperimentaría cambios semánticos progresivos: "esperar pol ameicer", "guardarse hasta el ameicer" y d'ei el significao que ten na nosa lingua: 'aloxarse, hospedarse, poñerse a cuberto hasta el ameicer'. A segunda acepción derívase desta por xeneralización: 'guardarse, protexerse del vento, frío, augua...'

CANTARÍN

 El sustantivo cantarín designa unha cántiga popular ou tradicional. Pra construír unha oración en galego-asturiano coa palabra cantarín utilizamos el verbo botar.

Os lingüistas chaman colocacióis ás combinacióis frecuentes de palabras, as unióis de dúas palabras que s'usan habitualmente pra construir un enunciado con un sustantivo específico de forma que súe natural aos ouguidos dun falante nativo. As colocacióis máis usadas son as que se compóin de sustantivo + adxetivo ou as de verbo + sustantivo, como é el caso del verbo botar col nome cantarín. Conocer as colocacióis é importante pra dominar unha lingua. Por exemplo, pra espresar el feito de que daqué provoca medo, el casteyano usa na fala coloquial el verbo dar: 

                            Me da miedo.

mentres qu'el galego suroccidental utiliza el verbo poñer:

                            Ponme medo.

El galego-asturiano, en cambio, quere miyor el verbo meter pra este tipo de construccióis:

                             Mete medo

          Ex:  Mete medo cómo ta el mar hoi!

Meter medo é unha colocación de noso. Outras colocacióis témoslas nas combinacióis "fer ruido", "fer unha pergunta" peró "dar unha contestación". Podemos ver outro caso nel sustantivo "misa". El cura nun *fai misa, nin *dá misa, senón que diz misa. Del mesmo xeito os cantaríos, nin se fain, nin se cantan, nin s'entonan,  bótanse. 

              Ex.:  Cala y escuita, qu'el bolo vai botar un cantarín mui guapo.

Peró hai que ter en conta que nun é lo mesmo usar el artículo indeterminado un qu'el determinado el, pos neste caso el significado varía. A espresión adquire connotacióis diferentes:

                        botar el cantarín

é poñerse a cantar alguén que ta calamucano. Condo el viño empeza a fer efecto é mui habitual arrancarse con unhas copras ou cántigas, querse dicir, botar el cantarín. 

        

                 Ai, Virgen! Xa ta Pepe botando el cantarín...

Significa que chegóu al estado d'embriaguez unde se perde a vergonza y s'empezan a dicir y fer cousas estrafalarias. 

AL ACEXO

     Esiste un ditame relacionado col mundo marineiro que nos fala dos momentos máis axeitados pra ter unha búa pesca:

                     Al acexo marea el pexe.

Tar al acexo é tar vixilando, velando ás escondidas, peró neste ditame faise referencia á pesca al acexo. Trátase d'esperar na lancha ou en terra el momento propicio pra pañar unha búa cantidá de pescado, que normalmente é nos cambios de luz: ou ben á noitía, nel período de tempo que vai entre que se pon el sol y ta escuro de todo; ou al ameicer, nel tempo de transición entre a escuridá y a luz da mañá. Nestos momentos déixanse ver os mansíos ou xarabales en movemento (as meixúas), y é máis fácil orientar as artes de pesca hacia elos. 

El verbo marear  (ou mariar) fai referencia al movemento del augua cua marea y al xeito en que os pexes agrupados en mansíos suben con ela cerca da superficie y mesmo sacan a cabeza sobre el augua. 

[En Galicia distinguen entre el acexo (pronunciado "asexo" na mayor parte dos portos), que ten lugar á noitía, y a luzada  (ás veces pronunciado "lusada")  ou alborada al ameicer. Noutros lugares de Galicia, como na ría de Vigo, estrémase el asexo (noite) del amanexo (día). Peró en Tapia, unde recoyín este ditame, fálase de acexo nos dous crepúsculos, anque se pode especificar, nel caso das primeiras horas del día, que se trata del acexo da mañá. En concreto, os informantes que m'esplicaron este ditame falaban del momento de romper el día, al ameicerín].